• Lưu ý rằng: Quý vị hãy chia sẻ link của bài viết, video đến người thân, bạn bè để khi độc giả thắc mắc thì We Are 1 kịp thời hỗ trợ. Không copy rồi đăng lại tránh mất các dòng tin đính kèm màu xanh (link); cũng là vi phạm bản quyền. Mời đọc kỹ “Tuyên bố bản quyền” ở cuối bài để không mất lòng nhau và hối tiếc khi chúng tôi kiện bản quyền (kể cả cá nhân và các kênh truyền thông). Xin đa tạ!
Khi nhìn vào tấm hình dưới đây, quý vị có thấy quen thuộc không? Đây là một tấm ảnh ở một quán café tại Việt Nam. Quý vị có thấy rằng nhiều khi chúng ta ngồi gần nhau nhưng đôi mắt của chúng ta, tâm trí của chúng ta đa số đều tập trung vào cái điện thoại trên tay? Có bao nhiêu cuộc hàn huyên mà người ta dành trọn cho nhau những nụ cười, những chia sẻ quan tâm nhau?
Từ khi điện thoại di động phát triển và các mạng xã hội Facebook, YouTube, Tiktok trở thành một phần trong cuộc sống con người thì khoảng cách của con người ngày càng xa nhau. Có bao giờ quý vị tự đặt câu hỏi rằng vì sao hiện nay bàn tay của ai cũng không thể thoát khỏi cái điện thoại di động?
Tôi nhớ thuở nhỏ ở Việt Nam, bà nội tôi và những bà bạn hàng xóm ngày ngày ngồi ở bậc thềm hàn huyên những câu chuyện. Họ không có điện thoại, chỉ có chiếc nón lá trên tay để thỉnh thoảng quạt cho mát nhưng họ rất thân tình và vui vẻ. Vì sao con người trước khi công nghiệp hiện đại phát triển đã có một cuộc sống hết sức vui vẻ như vậy?
Ở Mỹ ngày nay, gia đình của đạo diễn Mikki Willis chia sẻ rằng vài năm trước, họ đã đưa ra một quyết định khó khăn, đó là không cho phép 2 đứa con dùng điện thoại thông minh. Họ đưa cho con điện thoại “cục gạch” chỉ có thể gọi và nhắn tin, không thể lên internet.
Đó không phải là hình phạt, mà là bởi vì những thiết bị thông minh làm trẻ em mất tập trung, tay chân ngọ ngoạy, không thể ngồi yên.
Nhưng lỗi không phải ở trẻ, mà nằm ở thiết kế của các loại video ngắn như TikTok.
Giờ đây khi TikTok đang tràn ngập xã hội, một số báo cáo khoa học mới cho thấy nó đang thay đổi não của người dùng như thế nào. Mời quý vị theo chân We Are 1 để lật mảnh ghép này…
Mạng xã hội đang làm gì với bộ não của quý vị?
Nhiều người kể lại cách họ bị cuốn vào Tiktok mỗi ngày…
Một Youtuber tên là Ben Furr đã kể lại rằng có những ngày đồng hồ báo thức reo lúc 6 giờ, anh ta bật dậy, rót một ly nước, ngồi xuống ghế sofa với ý định “xem vài video ngắn cho tỉnh ngủ.” Anh mở điện thoại, lướt qua vài video hài hước, rồi ngẩng đầu nhìn lên đồng hồ… 6 giờ 50 phút.
50 phút đã trôi qua. Không phải 5 phút, không phải 10 phút – mà là gần một tiếng đồng hồ. Và điều đáng sợ nhất không phải là khoảng thời gian bị lãng phí, mà là anh ta không hề hay biết điều đó đang xảy ra. Không có quyết định nào được đưa ra. Không có lần nào anh ta chủ động chọn “xem thêm.” Bộ não quý vị đơn giản là… bị tắt đi, và cứ thế tiếp tục.
Vậy chuyện gì đã xảy ra bên trong bộ não khi chúng ta xem video ngắn?
Khi não bộ bị “tắt đi”
Để hiểu được vấn đề, trước tiên chúng ta cần biết một chút về cách bộ não hoạt động.
Bộ não con người có một vùng gọi là vỏ não trước trán (prefrontal cortex) – đây là “trụ sở điều hành” của quý vị. Nó chịu trách nhiệm cho việc ra quyết định, giải quyết vấn đề, suy nghĩ logic, và kiểm soát cảm xúc. Đây là phần não khiến quý vị trở thành một con người có lý trí.
Nhưng khi quý vị lướt các video ngắn như TikTok, Reels, hay YouTube Shorts, điều đầu tiên xảy ra là vùng não này bị tắt đi. Tại sao? Vì những ứng dụng này được thiết kế để quý vị không cần phải đưa ra bất kỳ quyết định nào cả. quý vị chỉ cần mở app lên, video tự phát, và quý vị vuốt tay một cái để có video tiếp theo – không cần suy nghĩ, không cần lựa chọn. Khi phần não lý trí ngủ yên, quý vị mặc nhiên rơi vào trạng thái phản ứng cảm xúc thuần túy.
Và rồi cuộc hành trình bắt đầu.
Trong vòng vài phút, quý vị được đẩy qua hàng chục cung bậc cảm xúc khác nhau: một video khiến quý vị cười lăn, rồi ngay sau đó là một video tin tức khiến quý vị lo lắng, tiếp theo là một đoạn phim hài hước, rồi đến một câu chuyện xúc động khiến mắt quý vị cay cay, rồi lại một video tức giận, rồi lại hạnh phúc… Cứ thế, liên tục, không ngừng.
Người ta gọi đây là “chuyến tàu lượn cảm xúc” – và não bộ của chúng ta chưa bao giờ được trang bị để xử lý tốc độ cảm xúc như vậy.
Hệ quả? Khi quý vị kết thúc một buổi lướt video dài, quý vị không nhớ được phần lớn những gì mình vừa xem. quý vị cảm thấy mệt mỏi, trống rỗng, thậm chí tệ hơn so với lúc bắt đầu. Đó là cảm giác của một “cơn say cảm xúc” – não quý vị vừa trải qua quá nhiều thứ quá nhanh mà không có thời gian tiêu hóa.
Thí nghiệm của Pavlov
Nhưng nếu cảm thấy tệ như vậy, tại sao chúng ta vẫn tiếp tục lướt?
Câu trả lời nằm ở một thí nghiệm tâm lý học nổi tiếng từ hơn một thế kỷ trước: thí nghiệm con chó của Pavlov.
Ivan Pavlov, một nhà khoa học người Nga, đã quan sát thấy rằng con chó của ông tiết nước bọt mỗi khi nhìn thấy thức ăn – đây là điều hiển nhiên. Nhưng sau đó, ông thử rung một chiếc chuông mỗi lần cho chó ăn, lặp đi lặp lại trong nhiều tháng. Và rốt cuộc sau một thời gian, chỉ cần nghe tiếng chuông – dù không có thức ăn – con chó vẫn tiết nước bọt. Nó đã được “lập trình” để liên kết tiếng chuông với niềm vui của bữa ăn.
Tác động của mạng xã hội và video ngắn cũng giống hệt như vậy.
Trong quá khứ, đôi khi khi lướt video, chúng ta bắt gặp một video rất hay, buồn cười hay cảm động, và não bộ giải phóng dopamine – chất hóa học tạo ra cảm giác phấn khích và hạnh phúc. Theo thời gian, bộ não học được rằng: “Cứ vuốt lên là có thể có thứ gì đó thú vị.” Từ đó, hành động vuốt màn hình tự nó trở thành “tiếng chuông của Pavlov” – dù video tiếp theo có thú vị hay không, tay quý vị vẫn tự động vuốt, bởi vì não bộ quý vị đã được huấn luyện để kỳ vọng phần thưởng.
Và cũng giống như máy đánh bạc – quý vị biết rằng jackpot (giải đặc biệt) có thể xuất hiện ở lần kéo tiếp theo. Nên quý vị cứ kéo mãi. quý vị lướt mãi.
Không phải vì quý vị muốn, mà vì quý vị đã bị lập trình để làm vậy.
Thực ra Facebook cũng được thiết kế như vậy, mỗi lần nhìn thấy “thông báo mới” (new notification), não sẽ kỳ vọng có gì đó thú vị đang chờ đợi, có ai nhắc tới quý vị hoặc có bình luận mới trên trang của quý vị. Thói quen kiểm tra “thông báo mới” sẽ xuất hiện rất nhanh sau khi bắt đầu sử dụng Facebook.
Ảnh hưởng thực tế
Nếu những lý giải trên về video ngắn nghe có vẻ đáng lo ngại nhưng vẫn còn mơ hồ, vậy hãy xem kết quả từ nghiên cứu thực tế dưới đây ở Trung Quốc.
Các nhà khoa học thu thập 48 người tham gia. Họ cho những người này xem video ngắn trong một thời gian, sau đó yêu cầu họ thực hiện một nhiệm vụ đòi hỏi sự tập trung. Trong quá trình làm nhiệm vụ, sẽ có những yếu tố gây phân tâm xuất hiện. Câu hỏi là: liệu họ có thể tập trung và vượt qua những yếu tố phân tâm đó không?
Kết quả thật đáng kinh ngạc.
Sau khi xem video ngắn, hoạt động của vỏ não trước trán giảm đi rõ rệt. Nghĩa là, não bộ của những người này đã quen với việc “không cần suy nghĩ” trong khi xem video, đến mức khi phải chuyển sang làm một việc đòi hỏi tư duy lý trí, phần não đó vẫn chưa “thức dậy” kịp. Kết quả là họ dễ bị phân tâm hơn, khó tập trung hơn.
Và điều đáng lo ngại nhất? Hiệu ứng này kéo dài. Không phải chỉ trong lúc xem video, mà sau khi xem xong, não bộ vẫn trong trạng thái ù lỳ đó. Và nếu điều này xảy ra mỗi ngày, trong nhiều năm, với cả một thế hệ lớn lên cùng TikTok và video ngắn… hậu quả sẽ là gì?
Thực sự, chúng ta vẫn chưa biết đầy đủ. Những ứng dụng này quá mới. Chúng ta đang sống trong một thí nghiệm thời gian thực, và não bộ của loài người đang là con chuột thí nghiệm.
3 hệ quả đang xảy ra
Dù chưa có đủ dữ liệu dài hạn, đã có ba tác động rõ ràng mà chúng ta có thể nhận ra trong cuộc sống hàng ngày.
Hệ quả thứ nhất: Cuộc sống cảm thấy khó khăn hơn thực tế
Khi não bộ liên tục được kích thích kỳ vọng phần thưởng tức thì – vuốt một cái là có video hay ngay lập tức – chúng ta vô tình lập trình quý vị thân để mong đợi mọi thứ diễn ra ngay tức khắc. Sự kiên nhẫn bị bào mòn. Tầm nhìn dài hạn co lại.
Nhưng thực tế cuộc sống không vận hành theo cách đó. Những điều đáng giá nhất – sự nghiệp, các mối quan hệ sâu sắc, những mục tiêu lớn – đều cần thời gian và sự kiên trì. Đi tìm sự thật ở thời đại này cũng khó khăn hơn vì phải nhẫn nại để vượt qua các tầng lớp kiểm duyệt của ông lớn công nghệ.
Hệ quả thứ hai: Sức khỏe tâm thần bị ảnh hưởng nghiêm trọng
Trong 20 năm qua, tỷ lệ lo âu, trầm cảm và các vấn đề sức khỏe tâm thần đã tăng đột biến trên toàn cầu. Và dù có nhiều nguyên nhân, nghiên cứu sau nghiên cứu đều chỉ ra một yếu tố chung: mạng xã hội.
Như đã đề cập về “chuyến tàu lượn cảm xúc” ở trên, khi quý vị xem một video khiến quý vị sợ hãi hoặc tức giận, nhưng ngay lập tức bị cuốn sang video tiếp theo, quý vị không có thời gian để xử lý cảm xúc đó. Cảm xúc chưa được giải phóng, chưa được tiêu hóa, tích tụ dần trong người quý vị như một áp lực ngầm – và theo thời gian, điều đó trở thành nền tảng của lo âu mãn tính.
Thuật toán của Tiktok sẽ ưu tiên các video bạo lực và khiêu dâm tới người xem, nhất là ở Mỹ.
Những thứ này gây tác hại rất xấu tới tâm lý lẫn đạo đức của người xem. Youtuber Ben Furr kể lại trải nghiệm cá nhân: một ngày nọ, trong khi lướt mạng, anh vô tình thấy một đoạn video về vụ ám sát Charlie Kirk. Hình ảnh đầy bạo lực đó làm anh bị ám ảnh cả ngày. Nhưng trong thời đại của chúng ta, hàng triệu người đã xem cùng video đó.
Bởi vì bộ não chúng ta không được tạo ra để chứng kiến nhiều điều gây sốc đến như vậy, một video có thể gây tác động rất lớn tới cả cộng đồng.
Hệ quả thứ ba: Chúng ta trở nên cô lập và cố chấp hơn
Đây là hệ quả ít rõ ràng nhất nhưng có lẽ là nguy hiểm nhất về mặt xã hội.
Thuật toán của các nền tảng này biết quý vị thích gì – nó biết điều đó còn rõ ràng hơn chính quý vị tự biết. Và nó cung cấp cho quý vị đúng những gì quý vị muốn thấy, liên tục và không ngừng.
Về mặt cá nhân, điều đó có vẻ tiện lợi. Nhưng về mặt xã hội, đây là thảm họa.
Khi quý vị chỉ được tiếp xúc với những nội dung phù hợp với quan điểm sẵn có của mình, quý vị không bao giờ phải đối mặt với những cách nhìn khác. Quý vị sống trong một căn buồng vang vọng (echo chamber) – nơi mọi thứ đều xác nhận những gì quý vị đã tin. Theo thời gian, quý vị trở nên khó có thể tiếp thu quan điểm trái chiều, ít đồng cảm với những người khác mình, và dễ rơi vào trạng thái cực đoan.
Hiện tượng phân cực xã hội – khi cộng đồng chia tách thành những nhóm không thể nói chuyện với nhau – có một phần nguyên nhân sâu xa từ chính những thuật toán này.
Người làm video cũng khổ không kém
Theo Youtuber Ben Furr, anh là một trong những người làm video ngắn YouTube Shorts sớm nhất. Hồi đầu, mọi video anh đăng đều đạt hàng triệu lượt xem – anh cảm thấy mình có “bàn tay vàng.” Nhưng hai năm sau, câu chuyện hoàn toàn thay đổi.
Để một video hoạt động tốt, anh phải tối ưu hóa từng giây, cắt bỏ mọi chi tiết có thể khiến người xem vuốt sang video khác, biến nội dung giáo dục thành những gói thông tin hào nhoáng không có chiều sâu. Và công việc đó không còn vui vẻ nữa.
Tệ hơn, khi nhìn vào lượng người ghi danh xem video ngắn, anh nhận ra: số lượng thì ấn tượng, nhưng sự gắn kết gần như không có. Những người đến từ video ngắn không thực sự quan tâm đến anh hay nội dung của anh – họ chỉ lướt qua, một khoảnh khắc thoáng qua rồi tan biến.
Điều này được minh chứng rõ ràng tại hội nghị VidCon năm 2022, khi ban tổ chức mời các TikToker có hàng triệu người theo dõi tham gia sự kiện gặp gỡ người hâm mộ, thì hội trường chỉ lác đác vài người. Khán giả của họ là khán giả thụ động – những người lướt qua nội dung nhưng không thực sự kết nối.
Tiktok hạn chế sự phát triển của Việt Nam
Ở Việt Nam, số người dùng trên 18 tuổi là 40,9 triệu.
Thời gian xem Tiktok mỗi ngày trung bình là 58 phút (theo số liệu khảo sát của Appota 2024-25), trong đó hơn 90% là xem các nội dung giải trí như video hài, xu hướng, nhảy múa, nấu ăn, bộc lộ cá tính, mua sắm, livestream…
Nếu quý vị nghĩ rằng “ồ, vào buổi tối hay lúc rảnh rỗi, mỗi người dành 1 giờ xem Tiktok thì cũng đâu phải chuyện gì quá ghê gớm?” Tuy nhiên, nếu nhìn trên bình diện sự phát triển của quốc gia, đây là một vấn đề lớn.
Vì sao? Bởi vì trong cuộc sống hiện đại bận rộn này, nếu quý vị muốn phát triển bản thân, muốn học kỹ năng mới, học thêm bằng cấp, thì quý vị chỉ có khoảng 2-3 giờ rảnh rỗi vào buổi tối này thôi. Các nhà nghiên cứu về người thành công đã đúc kết ra kinh nghiệm là: chính 2-3 giờ rảnh rỗi này sẽ quyết định quý vị là ai, đạt được những thành công nào trong 10 hay 20 năm của sự nghiệp.
Số người trong tuổi lao động ở Việt Nam là 64,1 triệu, trong đó 63,8% dùng Tiktok mỗi ngày, tức khoảng 2/3 số người Việt mất 1 giờ mỗi ngày.
Vì thế khi một phần lớn dân số không thể phát triển bản thân trong dài hạn, đây là một tổn thất mang quy mô quốc gia.
Ở Mỹ trong năm 2025, Tiktok có 136 triệu người dùng. Vấn đề cũng tương tự.
Bởi vì Tiktok quá độc hại, nó bị cấm hoàn toàn tại Trung Quốc đại lục. Người dân Trung Quốc dùng một phiên bản khác tên Douyin – với giới hạn thời gian nghiêm ngặt, nội dung thiên về giáo dục.
Tiktok do chính Trung Quốc tạo ra, nhưng lại bị cấm ở Trung Quốc. Bao nhiêu người xem Tiktok biết về điều này?
Trong khi đó, TikTok phiên bản xuất khẩu sang Mỹ và phương Tây được thiết kế có chủ đích để gây nghiện tối đa, đẩy nội dung gây chia rẽ và hoang mang, và thu thập dữ liệu hàng triệu người dùng.
Đây không phải ngẫu nhiên. Đây là chiến lược có tên “active measures” (biện pháp tích cực) – thuật ngữ từ thời Liên Xô, chỉ các chiến dịch gây rối loạn xã hội ở các nước đối địch từ bên trong.
Vậy chúng ta nên làm gì?
Sau khi biết tất cả những điều này, câu hỏi quan trọng nhất là: làm thế nào để thoát ra?
Giải pháp rất đơn giản đến mức hiển nhiên, cũng rất dễ thực hiện.
Hãy tưởng tượng quý vị đang cố bỏ thuốc lá. Liệu quý vị có mang theo một bao thuốc trong túi suốt ngày không? Tất nhiên là không – vì sự tiện lợi đó sẽ phá hủy mọi nỗ lực của quý vị. Nhưng với mạng xã hội, chúng ta lại làm chính xác điều đó: cài app trên điện thoại, mang theo 24/7, rồi hy vọng mình sẽ “tự kiểm soát được.”
Câu trả lời thực sự chỉ có một: hãy xóa ứng dụng đi.
Không phải tạm thời, không phải “ẩn vào một thư mục khuất”, mà là xóa hoàn toàn.
Đạo diễn Mikki kể lại, khi 2 đứa con trai của ông phải từ bỏ điện thoại thông minh, ngày thứ nhất đối với chúng quả thực rất khó khăn, giống như bị tra tấn vậy. Qua ngày thứ hai chúng bắt đầu tìm thứ gì khác để làm vì quá buồn chán. Tới ngày thứ 3 thì cậu anh bắt đầu đọc sách, còn cậu em thì bắt đầu nấu ăn với người em họ. Và cuộc sống tiếp diễn theo một chiều hướng tích cực hơn.
15 năm của quý vị đáng giá hơn thế
Theo tính toán trung bình, một người sẽ dành ra 15 năm cuộc đời của mình để lướt mạng xã hội và xem video ngắn.
15 năm.
Không phải 15 giờ, không phải 15 ngày, mà là 15 năm – một phần lớn trong quỹ thời gian hữu hạn của mỗi người. Và đó là thứ quý vị không thể mua lại, không thể xin thêm, không thể hoàn trả.
Thực tế là: nếu quý vị đã đọc đến đây – ngồi yên tập trung đọc một bài dài như thế này, thì khả năng chú ý của quý vị vẫn còn nguyên vẹn. Quý vị vẫn còn có thể lựa chọn. Và một lựa chọn nhỏ như xóa một ứng dụng di động độc hại có thể tạo ra sự khác biệt lớn hơn quý vị nghĩ.
Thời gian là tài nguyên quý giá nhất chúng ta có. Hãy bảo vệ nó.
Chỉ với một hành động đơn giản.
Mời xem thêm bài viết “Nếu quý vị không dạy con, Internet sẽ dạy” để dạy cho con trẻ cách phòng chống trước làn sóng phim khiêu dâm khi xem Youtube, mạng xã hội hoặc lướt internet. Hãy nói chuyện nghiêm túc với con ngay hôm nay.
Các tin LIÊN QUAN
💁 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN:
Quan điểm đưa ra trong video, bài viết của We Are 1 không có ý định xúc phạm bất kỳ tôn giáo, nhóm thiểu số, tổ chức, công ty, cá nhân hay bất kỳ ai.